Otizmli çocuklarda rutin değişikliklerine bağlı yıkıcı davranışlar: erişilebilir müdahaleler
Disruptive behaviour after routine changes in autistic children: accessible interventions
JAACAP Connect'te yayımlanan bir makaleye göre rutin bozulması ve duyusal hassasiyetle tetiklenen öfke nöbetlerinde ilk basamak görsel destekler, uyku düzeni ve pozitif pekiştirme; ilaç tedavisi son çare.A JAACAP Connect article argues that visual supports, sleep routines and positive reinforcement should come first for routine-related outbursts in autism, with medication kept as a last resort.
Bu yazı Türkçe yayımlanmıştır.
Ben Pope tarafından kaleme alınan ve JAACAP Connect'te (Nisan 2025) yayımlanan makale (Türkçe başlığıyla "Otizmli Çocuklarda Rutin Değişikliklerine Bağlı Yıkıcı Davranışları Yönetmek İçin Erişilebilir Müdahaleler"), otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan çocuklarda rutin bozulmaları ve duyusal hassasiyetlerden kaynaklanan öfke nöbetleri ile yıkıcı davranışları yönetmeye yönelik pratik, düşük maliyetli ve kanıta dayalı yaklaşımları ele alıyor.
1. Temel sorun ve sistemsel engeller
- Rutin değişikliklerine direnç: OSB'nin temel tanı özelliklerinden biri olan kısıtlı ve tekrarlayıcı davranışlara bağlılık, günlük rutindeki en ufak bir değişiklikte (örneğin sınıfta farklı bir sırayla dizilmek) çocukta yoğun stres ve duygusal patlamalara yol açabilir.
- Sağlık sistemindeki zorluklar: Profesyonel desteğe ve çocuk psikiyatristlerine erişimde uzun bekleme süreleri, parçalı sağlık sistemi ve yetersiz sigorta ya da devlet fonları (ABD'de Medicaid vb.) aileler için ciddi engeller oluşturuyor. Ailelerin kolayca anlayabileceği rehber materyallerin eksikliği de dikkat çekiyor.
2. Önerilen müdahale yöntemleri
Yazar, ilaç kullanımını en aza indirmek için ilk basamakta davranışsal ve çevresel stratejilere öncelik verilmesi gerektiğini vurguluyor:
| Müdahale alanı | Temel bileşenler ve uygulama | Kanıt düzeyi ve etkisi |
|---|---|---|
| Uygulamalı Davranış Analizi (UDA/ABA) ve ev içi araçlar | Davranış tetikleyicilerini belirleme, alternatif davranışlar geliştirme, jeton ekonomisi (pozitif pekiştirme). Evde düşük maliyetli görsel çizelgeler ve oyun zamanlayıcıları kullanma. | İletişim, sosyal beceriler ve uyumsal davranışları geliştirmede güçlü kanıt düzeyine sahip. |
| Duyusal bütünleme (entegrasyon) terapisi | Duyusal aşırı duyarlılığı olan çocuklarda içsel gerginliği azaltmak için kontrollü duyusal girdiler (sakinleştirici kokular, elde oynanan dokunsal nesneler, ağırlıklı battaniyeler) kullanma. | Karışık kanıt düzeyi; öz-düzenleme ve duyusal işlemlemede fayda sağlasa da etkinliği üzerine tartışmalar sürüyor. |
| Uyku sorunlarının yönetimi | İlk adım olarak uyku hijyeni (düzenli uyku rutini, yatmadan önce ekranı kesme). Yetersiz kaldığında melatonin takviyesi (1–6 mg). | Melatonin ve davranışsal uyku müdahaleleri için orta düzeyde kanıt var; iyi uyku stres toleransını doğrudan artırıyor. |
| Eşlik eden anksiyete ve OKB tedavisi | İlk seçenek OSB'ye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi (BDT). Dirençli olgularda SSRI'lar (özellikle tekrarlayıcı davranışlar ve esneklik sorunu için fluoksetin) ve irritabilite (huzursuzluk/agresyon) için FDA onaylı aripiprazol ya da risperidon. | BDT için gelişen güçlü kanıtlar, SSRI'lar için karışık kanıtlar mevcut. İlaçlar yalnızca davranışsal yöntemler yetersiz kaldığında kullanılmalı. |
Not: Melatonin dahil her türlü ilaç kullanımı ve dozu, çocuğun hekimi tarafından değerlendirilerek planlanmalıdır.
3. Ana çıkarım
OSB'li çocuklarda rutin değişikliklerine bağlı hırçınlık ve agresyon yönetiminde ilaç tedavisi son çare olarak tutulmalıdır. Klinisyenler ve eğitimciler, profesyonel yardıma ulaşmanın zorluklarını göz önünde bulundurarak aileleri evde ücretsiz ya da düşük maliyetle uygulanabilecek görsel destekler, uyku düzenlemeleri ve pozitif pekiştirme yöntemleri konusunda etkin biçimde bilgilendirmelidir.
Kaynak: Ben Pope, JAACAP Connect, Nisan 2025. Makale başlığı Türkçe çevirisiyle verilmiştir; bu yazı makalenin özetidir.