Sınıfın en küçüğü: doğum ayı, kesme puanı ve DEHB tanısı

Okuldan gelen notlar çoğu zaman benzer cümleler taşır: yerinde duramıyor, sırasını bekleyemiyor, dikkati çabuk dağılıyor. Bu notla gelen ailelere sorduğum ilk sorulardan biri onları şaşırtır: Çocuğunuz hangi ayda doğdu?

Okula başlama, belirli bir tarihteki yaşa göre belirlenir. Bu yüzden aynı sınıftaki en büyük çocukla en küçük çocuk arasında neredeyse bir yıl fark olabilir. Altı yaşındaki bir çocuk için bir yıl, hayatının altıda biridir.

Ağustos ile Eylül arasındaki fark

ABD'deki eyaletlerin bir bölümünde okula başlamak için çocuğun 1 Eylül'e kadar beş yaşını doldurmuş olması gerekiyor. Bu eyaletlerde Ağustos'ta doğanlar sınıfın en küçükleri, Eylül'de doğanlar ise en büyükleri oluyor.

407.846 çocuğun sağlık sigortası kayıtlarını inceleyen bir çalışmada, bu eyaletlerde Ağustos doğumlulara 10.000 çocukta 85,1 oranında DEHB tanısı konmuştu. Eylül doğumlularda bu oran 63,6'ydı. İlaç tedavisi de aynı yönde farklıydı: 10.000'de 52,9'a karşı 40,4.

Aynı çocuklarda astım, diyabet ve obezite açısından fark yoktu. Kesme tarihi Eylül olmayan eyaletlerde de Ağustos ve Eylül doğumlular arasında böyle bir fark görülmedi.

Bir ay arayla doğan iki çocuk arasında biyolojik bir uçurum beklenmez. Değişen, çocuğun kıyaslandığı gruptur.

Bulgu tek bir ülkeye özgü değil. 13 ülkede 15,4 milyondan fazla çocuğu kapsayan 19 çalışmanın 17'sinde, sınıfın en küçükleri büyük sınıf arkadaşlarına göre daha sık tanı ya da ilaç almıştı. 32 çalışmayı birleştiren daha yeni bir analizde sınıfın küçüklerinde DEHB tanısı alma riski yüzde 38, ilaç kullanma riski yüzde 28 daha yüksekti.

Aynı analizdeki bir ayrıntı önemli. Göreli yaş etkisi öğretmen değerlendirmelerinde vardı, ebeveyn değerlendirmelerinde yoktu. Öğretmen çocuğu her gün kendisinden bir yıla kadar büyük sınıf arkadaşlarının yanında görür. Bu karşılaştırmanın tabloya katkısı olabilir.

Türkiye'den bir örnek

Türkiye'de Nisan 2012'deki düzenlemeyle ilkokula başlama yaşı 60-66 ay olarak yeniden tanımlandı. Önceki alt sınır 72 aydı. İstanbul Kadıköy'deki bütün ilkokulların birinci ve ikinci sınıflarında 4.356 öğrenciyle yapılan bir çalışmada, 72 aydan önce okula başlayan birinci sınıf öğrencilerinde öğretmen formlarına göre DEHB daha sıktı. Yaşı büyük olan öğrencilerde belirtiler daha azdı. Bu öğrencilerin okul başarısı, sosyal ilişkileri ve davranışları da daha iyi değerlendirilmişti.

Aynı ekip iki yıl sonra 154 çocuğu yeniden değerlendirdi. İlk taramada "olası DEHB" denen 81 çocuğun 50'si (yüzde 61,7) bu kez de tanı aldı. Öğretmenin ilk sınıflarda bildirdiği dikkatsizlik puanı, iki yıl sonraki tanıyı yordadı.

Yani erken başlayan her çocuğun belirtisi geçici olmuyor. Zaman içinde yeniden bakmak, olgunlaşmayla geçecek olanı kalıcı olandan ayırmaya yardım ediyor.

Kesme puanı neden yanıltabilir?

Robert Sapolsky, Stanford'daki derslerine kategorilerle başlar. Kategoriler işimizi kolaylaştırır ama üç hata üretir: sınırdaki küçük farkı büyütür, kategorinin içindeki büyük farkı gizler ve büyük resmi kaçırır.

Kesme puanı 70 olan bir ölçek düşünün. 69 alan çocuk "yok", 72 alan çocuk "var" grubuna düşer. Aradaki fark yalnızca 3 puan. 72 ile 97 alan iki çocuk ise 25 puan farka rağmen aynı etiketi taşır.

DEHB belirtileri toplumda sürekli bir dağılım gösterir. İsveç'te yaklaşık 8.500 ikiz çiftinde, tanı eşiğini geçen çocuklar (yaklaşık yüzde 2) için de daha geniş tarama eşiğini geçenler (yaklaşık yüzde 10) için de kalıtsallık 0,60 civarında bulundu. Eşiğin altında ve üstünde aynı etkenler çalışıyor.

Bu iki yönde de önemli. Eşiğin hemen altında kalan bir çocuk da desteğe ihtiyaç duyabilir. Eşiği az farkla geçen bir çocukta da karar, puandan çok gündelik hayattaki güçlüğe göre verilir.

Etiket yerine profil

Kategoriler bir şeyi daha gizler. Yeni Zelanda'daki Dunedin çalışmasında bir grup insan ergenlikten orta yaşa kadar 20 yıl izlendi. Ruhsal bozukluklar ayrı kutular yerine tek bir genel boyutla daha iyi açıklandı. Araştırmacılar bu boyuta "p etkeni" adını verdi. Bu boyutta puanı yüksek olanlarda yaşamdaki işlev kaybı da daha fazlaydı.

Tek bir etiket bu yüzden çoğu zaman çocuğun tamamını anlatmaz. Bir rapora yalnızca "DEHB var" ya da "yok" yazmak yerine profil çıkarmak daha çok işe yarar: Çocuk hangi alanda, ne kadar ve hangi ortamda zorlanıyor? Güçlü yanları neler? Yaşına göre nerede duruyor?

Ruhsal bozuklukların yaklaşık yarısı 18 yaşından önce başlıyor. Çocukluktaki değerlendirme bu yüzden değerli ve aynı nedenle özen istiyor.

DEHB gerçek bir tanı

DEHB gerçek bir durumdur ve tedavisi işe yarar. Bu, 27 ülkeden 80 yazarın onayladığı ve büyük çalışmalarla meta-analizlere dayanan uluslararası uzlaşı bildirgesinde de yazılı. Sınıfın en küçüğü olan bir çocuk da DEHB olabilir. Sorun, yaşa uygun bir olgunluk farkının bozukluk sanılmasıdır.

Aileler için kısa notlar

• Çocuğunuz sınıfın en küçüklerindense, bunu değerlendirmeyi yapan hekime söyleyin.
• Belirtilerin okulda, evde ve başka ortamlarda nasıl olduğunu not edin. DEHB tanısı için belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi gerekir.
• Çocuğunuzu, doğum tarihi kendisine yakın çocuklarla kıyaslayın.
• Tanı ilk görüşmede kesinleşmek zorunda değil. Birkaç ay izlemek çoğu zaman daha net bilgi verir.
• Güçlük belirginse beklemeyin. Değerlendirme erken yapılır, karar özenle verilir.

Tanıdan önce doğum ayını sorun.

Kaynaklar

1. Sapolsky RM. Human Behavioral Biology (Bio 150/250), ders kayıtları. Stanford Üniversitesi; 2010. Ders listesi
2. Layton TJ, Barnett ML, Hicks TR, Jena AB. Attention deficit-hyperactivity disorder and month of school enrollment. N Engl J Med. 2018;379(22):2122-2130. doi:10.1056/NEJMoa1806828
3. Whitely M, Raven M, Timimi S ve ark. Attention deficit hyperactivity disorder late birthdate effect common in both high and low prescribing international jurisdictions: a systematic review. J Child Psychol Psychiatry. 2019;60(4):380-391. doi:10.1111/jcpp.12991
4. Frisira E, Holland J, Sayal K. Systematic review and meta-analysis: relative age in attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder. Eur Child Adolesc Psychiatry. 2025;34(2):381-401. doi:10.1007/s00787-024-02459-x
5. Gökçe S, Yazgan Y, Ayaz AB ve ark. Association between age of beginning primary school and attention deficit hyperactivity disorder. J Dev Behav Pediatr. 2017;38(1):12-19. doi:10.1097/DBP.0000000000000370
6. Gökçe S, Yazgan Y, Aslan Genç H ve ark. Predictors of ADHD persistence in elementary school children who were assessed in earlier grades: a prospective cohort study from Istanbul, Turkey. Brain Dev. 2021;43(4):495-504. doi:10.1016/j.braindev.2020.11.013
7. Larsson H, Anckarsater H, Råstam M, Chang Z, Lichtenstein P. Childhood attention-deficit hyperactivity disorder as an extreme of a continuous trait: a quantitative genetic study of 8,500 twin pairs. J Child Psychol Psychiatry. 2012;53(1):73-80. doi:10.1111/j.1469-7610.2011.02467.x
8. Caspi A, Houts RM, Belsky DW ve ark. The p factor: one general psychopathology factor in the structure of psychiatric disorders? Clin Psychol Sci. 2014;2(2):119-137. doi:10.1177/2167702613497473
9. Solmi M, Radua J, Olivola M ve ark. Age at onset of mental disorders worldwide: large-scale meta-analysis of 192 epidemiological studies. Mol Psychiatry. 2022;27(1):281-295. doi:10.1038/s41380-021-01161-7
10. Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D ve ark. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev. 2021;128:789-818. doi:10.1016/j.neubiorev.2021.01.022

Bu yazı, Robert Sapolsky'nin Stanford Üniversitesi'ndeki Human Behavioral Biology derslerinden yola çıkarak hazırladığım Davranışın Biyolojisi öğrenme notlarına dayanıyor. Çalışmaların künyeleri PubMed'den doğrulandı (Kasım 2026). Yazı bilgilendirme amaçlıdır, bireysel muayenenin yerini tutmaz.