Genetikse boşuna mı? DEHB, otizm ve kalıtsallık

Poliklinikte iki cümleyi sık duyarım. Biri: "Bende de vardı, demek ki genetik. İlaç da terapi de boşuna." Öteki çoğunlukla bir annenin ağzından çıkar: "Gebelikte çok stres yaşadım, benim yüzümden oldu."

İki cümle de anlaşılır. İkisi de genetiğin söylediklerini ve söylemediklerini birbirine karıştırıyor.

Kalıtsallık neyi anlatır?

DEHB ve otizm, psikiyatrinin en kalıtsal durumları arasında. Kalıtsallık DEHB'de yaklaşık yüzde 74, otizmde yüzde 80 civarında, tik bozukluklarında yüzde 77 olarak bildiriliyor. Depresyonda bu oran yüzde 37.

Bu sayılar, bir topluluktaki farkların ne kadarının genetik farklarla ilişkili olduğunu gösterir. Tek bir çocuğun geleceği hakkında bilgi vermez.

Robert Sapolsky'nin Stanford'daki derslerinde kullandığı örnek bunu iyi anlatır. Beş parmaklı olmak genlerle belirlenir ama parmak sayısının kalıtsallığı sıfıra yakındır. İnsanlar arasındaki parmak sayısı farklarının çoğu kazalardan gelir. Kalıtsallık, bir nüfusun belirli bir yerde ve zamanda çekilmiş fotoğrafıdır.

Genetik bir hastalığın gidişi de değişebilir. Fenilketonüri tamamen genetik bir hastalıktır ama erken tanı ve uygun diyetle çocuğun zihinsel gelişimi korunur.

Tek bir "DEHB geni" var mı?

Yok. DEHB tanısı alan 38.691 kişiyi tanısı olmayan 186.843 kişiyle karşılaştıran genom çalışmasında 27 bölge bulundu. Bu bölgelerin her birinin etkisi çok küçük ve ilgili genetik varyantların büyük bölümü başka psikiyatrik durumlarla ortak. Otizmde de tablo benzer: çok sayıda gen, her biri küçük katkıyla.

Bir zamanlar "depresyon geni" diye ünlenen adayların hikâyesi de öğretici. Depresyonda en çok çalışılmış 18 aday gen, 62 binden 443 bine varan kişilerde yeniden sınandı. Hiçbiri doğrulanmadı. Serotonin taşıyıcı geninin stresle birlikte depresyonu belirlediği fikri de 38.802 kişilik ortak çözümlemede desteklenmedi.

İnternetten sipariş edilen bazı "genetik yatkınlık panelleri" hâlâ bu eski aday genleri raporluyor. Böyle bir rapor tanı koymaz, tanıyı dışlamaz, tedavi seçimine de yön vermez.

Hangi genetik test işe yarar?

İki durumda genetik test klinik kararı değiştirebilir.

Birincisi, nedeni açıklanamayan gelişimsel gecikme, zihinsel yetersizlik ya da otizm. Çalışmaların birleşik sonucuna göre bu grupta ekzom dizilemesi olguların yaklaşık üçte birinde (yüzde 36) genetik bir neden buluyor. Kromozomal mikrodizinin tanı verimi yüzde 15-20 civarında. Bulunan neden izlemi, eşlik edebilecek hastalıkların taranmasını ve aileye verilecek genetik danışmanlığı değiştirebilir. Bu testler tıbbi genetik değerlendirmesiyle istenir.

İkincisi, ilaçların vücutta işlenmesiyle ilgili genler. Örneğin CYP2D6 genindeki farklılıklar, DEHB tedavisinde kullanılan atomoksetinin kandaki düzeyini ve uygun dozu etkileyebilir. Bunun için uluslararası bir kılavuz var. Bu test DEHB riskini ölçmez. İlacın vücutta nasıl işlendiğini gösterir.

"Benim yüzümden mi oldu?"

Aile içinde genler de ortam da paylaşılır. Bu yüzden gebelikteki bir etkenle çocuğun tanısı arasında görülen ilişki, aileye özgü ortak etkenlerden kaynaklanabilir.

İsveç'te 2,5 milyon çocuğu kapsayan bir çalışma bunun iyi bir örneği. Gebelikte parasetamol kullanımı ile otizm ve DEHB arasında küçük bir ilişki görüldü. Aynı annenin gebelikte parasetamol aldığı ve almadığı çocukları karşılaştırıldığında bu ilişki ortadan kalktı.

Gebelik ve erken çocukluk dönemindeki çevre elbette önemlidir. Yine de tek bir olaydan bireysel suç çıkmaz. Konuşmayı bugüne taşımak daha yararlıdır, çünkü bugünkü bakım, okul desteği ve tedavi çocuğun gidişini etkiler.

Aileler için kısa notlar

• Genetik yatkınlık, değişmeyecek bir sonuç anlamına gelmez.
• Kalıtsallık oranı nüfusa dair bir ortalamadır. Çocuğunuzun tedaviye vereceği yanıtı söylemez.
• İnternetten yaptırılan panel sonuçlarına göre tedaviyi kendiniz değiştirmeyin. Raporu hekiminizle konuşun.
• Gelişimsel gecikme, zihinsel yetersizlik ya da otizm varsa genetik değerlendirmeyi hekiminize sorun.
• Suçluluk duygusu anlaşılırdır. Çocuğa en çok bugün yapılanlar yardım eder.

Miyopi kalıtsaldır. Gözlük yine işe yarar.

Kaynaklar

1. Sapolsky RM. Human Behavioral Biology (Bio 150/250), ders kayıtları. Stanford Üniversitesi; 2010. Ders listesi
2. Faraone SV, Larsson H. Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Mol Psychiatry. 2019;24(4):562-575. doi:10.1038/s41380-018-0070-0
3. Bai D, Yip BHK, Windham GC ve ark. Association of genetic and environmental factors with autism in a 5-country cohort. JAMA Psychiatry. 2019;76(10):1035-1043. doi:10.1001/jamapsychiatry.2019.1411
4. Mataix-Cols D, Isomura K, Pérez-Vigil A ve ark. Familial risks of Tourette syndrome and chronic tic disorders: a population-based cohort study. JAMA Psychiatry. 2015;72(8):787-793. doi:10.1001/jamapsychiatry.2015.0627
5. Sullivan PF, Neale MC, Kendler KS. Genetic epidemiology of major depression: review and meta-analysis. Am J Psychiatry. 2000;157(10):1552-1562. doi:10.1176/appi.ajp.157.10.1552
6. Polderman TJ, Benyamin B, de Leeuw CA ve ark. Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies. Nat Genet. 2015;47(7):702-709. doi:10.1038/ng.3285
7. Demontis D, Walters GB, Athanasiadis G ve ark. Genome-wide analyses of ADHD identify 27 risk loci, refine the genetic architecture and implicate several cognitive domains. Nat Genet. 2023;55(2):198-208. doi:10.1038/s41588-022-01285-8
8. Grove J, Ripke S, Als TD ve ark. Identification of common genetic risk variants for autism spectrum disorder. Nat Genet. 2019;51(3):431-444. doi:10.1038/s41588-019-0344-8
9. Border R, Johnson EC, Evans LM ve ark. No support for historical candidate gene or candidate gene-by-interaction hypotheses for major depression across multiple large samples. Am J Psychiatry. 2019;176(5):376-387. doi:10.1176/appi.ajp.2018.18070881
10. Culverhouse RC, Saccone NL, Horton AC ve ark. Collaborative meta-analysis finds no evidence of a strong interaction between stress and 5-HTTLPR genotype contributing to the development of depression. Mol Psychiatry. 2018;23(1):133-142. doi:10.1038/mp.2017.44
11. Srivastava S, Love-Nichols JA, Dies KA ve ark. Meta-analysis and multidisciplinary consensus statement: exome sequencing is a first-tier clinical diagnostic test for individuals with neurodevelopmental disorders. Genet Med. 2019;21(11):2413-2421. doi:10.1038/s41436-019-0554-6
12. Brown JT, Bishop JR, Sangkuhl K ve ark. Clinical Pharmacogenetics Implementation Consortium guideline for cytochrome P450 (CYP)2D6 genotype and atomoxetine therapy. Clin Pharmacol Ther. 2019;106(1):94-102. doi:10.1002/cpt.1409
13. Ahlqvist VH, Sjöqvist H, Dalman C ve ark. Acetaminophen use during pregnancy and children's risk of autism, ADHD, and intellectual disability. JAMA. 2024;331(14):1205-1214. doi:10.1001/jama.2024.3172

Bu yazı, Robert Sapolsky'nin Stanford Üniversitesi'ndeki Human Behavioral Biology derslerinden yola çıkarak hazırladığım Davranışın Biyolojisi öğrenme notlarına dayanıyor. Çalışmaların künyeleri PubMed'den doğrulandı (Kasım 2026). Yazı bilgilendirme amaçlıdır, bireysel muayenenin yerini tutmaz.